عێراقی دوای ساڵی 2003 هەمیشە لەژێر کاریگەریی قورسی هاوسەنگییە دەرەکییەکان و ململانێی ناوخۆیی هێزە چەکدارەکاندا بووە، بەڵام ئێستا عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و هەستیاردایە. دوابەدوای پەرەسەندنی ململانێ هەرێمییەکان، بەتایبەتی هێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، گۆڕانکارییەکانی سووریا و نەمانی رژێمی ئەسەد، ئەو پاشەکشەیەی حزبوڵڵا لە لوبنان، پرسی چەکداماڵینی گرووپە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران لە ناوخۆی عێراقدا بووەتە ئەولەوییەتێکی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی. ئەم پرسە هەرچەندە لە رواڵەتەدا وەک گەڕاندنەوەی شەرعیەت و دەسەڵاتی دەوڵەت هەژمار دەکرێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا راستەوخۆ پەیوەستە بە سەرلەنوێ داڕشتنەوەی نەزم و هاوسەنگیی هێز لە نێوان لایەنە سیاسییەکانی ئێستای عێراق، کە بەشێکی گرنگن لە پڕۆسەی سیاسی و ململانێی حوکمڕانی لە عێراقی دوای 2003دا.
بۆ تێگەیشتن لە لێکەوتەکانی چەکداماڵین، پێویستە سەرەتا دان بەو راستییەدا بنێین، کە ئەم گرووپە چەکدارانە (کە زۆربەیان لەژێر چەتری حەشدی شەعبیدا کاردەکەن) تەنها هێزی دەرەکی یان نادەوڵەتی نین، بەڵکو بە قووڵی لەناو پێکهاتەی سیاسی، دادوەری و ئابووریی عێراقدا رەگیان داکوتاوە. باڵە سیاسییەکانی ئەم گرووپانە پشکی شێریان لە پەرلەمانی عێراقدا هەیە، کۆنترۆڵی چەندین وەزارەتی گرنگ دەکەن و خاوەنی سەرچاوەی دارایی گەورەن. بۆیە پێکهێنانی حکومەتی نوێ بە سەرۆکایەتیی عەلی زەیدی، دوای شەش مانگ لە چەقبەستوویی سیاسی، سەلمێنەری ئەو راستییەیە کە بڕیاری سیاسی لە بەغدا هێشتا لەژێر کاریگەری سازانی ئەم هێزە چەکدارانە دایە. لێرەوە پرسی چەکداماڵین یان دەرکردنیان لە دامەزراوە فەرمییەکان وەک ئەوەی پێشنیاز کراوە لە لایەن ئەمریکا، پڕۆسەیەکی سادەی جێبەجێکردنی یاسا نییە، بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لەو سیستمە سیاسییەدا هەیە، کە لە دوای رووخانی سەدام عێراق لەسەر بونیاتنراوە.
یەکێک لەو کاریگەرییانە کە رەنگە دواجار ببێت هۆی ناکۆکی سیاسی قوڵتر، دروستبوونی دووبەرەکی و ناکۆکیی قووڵە لە ناوخۆی خودی گرووپە چەکدارەکاندا سەبارەت بە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ گوشاری چەکداماڵیندا، کە دەتوانین بەسەر دوور روانگەدا دابەشیان بکەین:
1. بەرەی واقیعبین و پراگماتیست: لایەنەکانی وەک "عەسائیب ئەهلی حەق" بە رێبەرایەتیی قەیس خەزعەلی و "کەتائیبی ئیمام عەلی"، پێیان وایە قۆناغی بەرگریی چەکداری دژی ئەمریکا کۆتایی هاتووەو ئێستا کاتی ئەوەیە پشتبەستن بە پێگەی سیاسی و ئابووری بکەنە ئامرازی سەرەکیی پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان. راگەیاندنی ئەم گرووپانە بۆ ئامادەیی رادەستکردنی چەکەکانیان بە دەوڵەت، هەوڵێکە بۆ ئاساییکردنەوەی پێگەی خۆیان وەک ئەکتەری سیاسیی فەرمی، بەبێ ئەوەی دەستبەرداری دەستکەوتەکانی بیست ساڵی رابردوویان ببن. ئەم دیدگایە لەلایەن رەوتی سەدر و سەرۆکوەزیران عەلی زەیدی پێشوازی لێکراوە، تەنانەت لایەنە کوردی و سوننەکانیش (وەک قوباد تاڵەبانی، کە ئاماژەی بەوە کردووە "خەزعەلیی ئێستا جیاوازە لەوەی چەند ساڵ پێش ئێستا") وەک بژاردەیەکی گونجاوتر لە رووبەڕووبوونەوەی سەربازیی بەردەوام دەیبینن. ئەم بەرەیە دوور نییە دواجار ببنە رەوت یان بلۆکێکی سیاسی لەناو پەرلەمان و حکومەتدا، کە لە کۆتاییدا دابەشبوونێکی نوێ دروست بکات لە نەخشەی هێزە سیاسییەکاندا.
2. بەرەی ئایدۆلۆژیی تووندڕەو: گرووپەکانی وەک "کەتائیبی حزبوڵڵا"، "بزووتنەوەی نوجەبا" و "کەتائیبی سەیدولشوهەدا" کە ئەگەر لەژێر گوشاریشدا رازیبن بە ملکەچبوون بۆ دەوڵەت، بەڵام لە بنەڕەتدا بە تووندی دژی چەکداماڵینن. ئەوان پێیان وایە شەرعیەتی بوونیان لە چەکەکەیاندایە و هێشتا ململانێی دژ بە ئەمریکا کۆتایی نەهاتووە، تەنانەت ئەگەر هێزەکانی ئەمریکا تەنها لە هەرێمی کوردستانیشدا بمێننەوە. ئەم گرووپانە بە ئاشکرا رەخنە لە بەرەکەی خەزعەلی دەگرن و بە سازشکار ناویان دەبەن. ئەمانەش رەنگە دواجار خۆیان بگونجێنن لەگەڵ ئەو دۆخە سیاسی و هەرێمییەی، کە ئێستا لە ئارادایە، بەڵام توانای ئەوەیان هەیە خۆیان لە فۆڕمێکی دیکەی سیاسیدا دروستبکەنەوە، بە هاوکاری ئێران، کە دواجار دەبنەوە لینکی کاریگەری ئێران بەسەر هاوکێشەی سیاسی لە عێراقدا، بەڵام ئەستە وەک جاران بتوانن کاریگەرییان هەبێت، بۆیە رەنگە دواجار تووشی پوکانەوە ببن.
بۆیە هەوڵەکان بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پەیکەری حەشدی شەعبی و جیاکردنەوەی باڵی سەربازی لە باڵی سیاسی، بە ئەگەری زۆر نەخشەی ململانێ ناوخۆییەکان دەگۆڕێت لە ئایندەدا. ئەگەر پڕۆسەکە بە شێوازێکی بژاردەیی بێت (واتا تەنها هێزە تووندڕەوەکانی "موقاوەمە" بکرێنە ئامانج و یەکەکانی سەر بە مەرجەعیەتی نەجەف یان پێکهاتە کەمینەکان بمێننەوە)، ئەوا هاوسەنگی لەناو ماڵی شیعەدا بە قازانجی هێزە میانڕەوەکان دەگۆڕێت. بەڵام لێرەدا فێڵێکی سیاسی هەیە؛ سەرکردەکانی وەک خەزعەلی هەوڵدەدەن بە ناوێکی نوێوە گرووپەکانیان راستەوخۆ بخەنە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان، ئەمەش نەک چەکداماڵین نییە، بەڵکو پێدانی پارێزبەندی و شەرعیەتی زیاترە بە هەژموونی ئەوان.
لەم سۆنگەیەوە دەتوانین بڵیین کە ئەم پرۆسەیە رەنگە لێکەوتەی دیاری لەسەر دابەشبوونەوەی هێز لە ناوخۆ و دەرەوەی عێراقداهەبێت:
لەسەر ئاستی ناوخۆ: چەکداماڵینی راستەقینە دەبێتە هۆی بوژانەوەی رەوتە مەدەنی و تەقلیدییەکان و بە ئەگەری زۆریش بەهێزبوونی پێگەی موقتەدا سەدر کە هەمیشە داوای کۆنتڕۆلی چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەکات. هەڵبەتە بۆ کورد و سوننەش، ئەمە بەواتای کەمبوونەوەی گوشاری سەربازی و دەستوەردان لە ناوچەکانیان و گەڕانەوەی جۆرێک لە هاوسەنگیی نیشتمانی دێت، بەڵام مەترسییەکە ئەوەیە کە ناچارکردنی لایەنە تووندڕەوەکان بۆ چەکداماڵین دواجار عێراق بەرەو شەڕێکی ناوخۆیی خوێناوی لەناو ماڵی شیعەدا ببات، بە تایبەت لە ئەگەری بارگرژی نێوان ئێران و نەیارەکانی لە ناوچەکەدا.
لەسەر ئاستی دەرەوە: بۆ کۆماری ئیسلامیی ئێران، عێراق گرنگترین هێڵی بەرگریی ستراتیژییە. لە کاتێکدا تاران لە سووریا و لوبنان دووچاری پاشەکشەی زۆر بووە، زیاتر لە هەموو کاتێک پێویستی بە پاراستنی پێگەی هێزە نزیکەکانیەتی لە عێراقدا وەک ئامرازی چاوترساندن و رێگریی ستراتیژی. لاوازبوونی ئەم هێزانە بەواتای پچڕانی هێڵی گەیاندنی ئێران بۆ دەریای ناوەڕاست دێت، ئەمەش وەک سەرکەوتنێکی گەورە بۆ ئیدارەی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی ئەژمار دەکرێت لە سنوردارکردنی هەژموونی هەرێمی ئێران.
بەڵام هێشتا رەنگە زوو بێت بۆ وێناکردنی نەخشەکە، چونکە لێکەوتەی ئەم ململانێیە لەسەر ئایندەی عێراق بەندە بەوەی کام مۆدێل یان سیناریۆ جێبەجێ دەبێت:
- سیناریۆی چەکداماڵینی رواڵەتی (نیوەچلی): تێیدا گرووپەکان چەکە قورسەکانیان (وەک مووشەک و درۆن) رادەست دەکەن بۆ کەمکردنەوەی گرژییە هەرێمییەکان و دوورکەوتنەوە لە هێرشی ئەمریکا، بەڵام پێکهاتەی مرۆیی، چەکی سووک و توانای دارایی و قاچاخچێتییان لە ناوخۆدا دەهێڵنەوە. ئەمە عێراق لە شەڕی دەرەکی دەپارێزێت، بەڵام هەڕەشەی ناوخۆیی میلیشیاکان بۆ سەر هاووڵاتیان و ئابووری وەک خۆی دەهێڵێتەوە.
- سیناریۆی هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی: ئەمە لە رووی سیاسییەوە لە ئایندەیەکی نزیکدا مەحاڵە، چونکە هێزە باڵادەستەکانی پێکهاتەی شیعە ئامادە نین سەرچاوەی سەرەکیی پاراستنی خۆیان، بە تایبەت ئێستا لەناو ببەن. هەر هەوڵێکی تووند بۆ ئەم مەبەستە، رەنگە شەپۆلێکی نوێی تیرۆری سیاسی و هەوڵی تیرۆرکردنی سەرکردە و بەرپرسانی دامەزراوەکانی دەوڵەتی لێبکەوێتەوە.
لە کۆتاییدا پرسی چەکداماڵینی میلیشیاکان گەورەترین تاقیکردنەوەیە بۆ حکومەتەکەی زەیدی و سەروەریی عێراق. بەبێ هەبوونی ستراتیژییەکی روون کە جیاوازی لە نێوان چەکداماڵینی راستەقینە و مانۆڕی سیاسی بکات و بەبێ میکانیزمێکی نیشتمانیی بەهێز بۆ جێبەجێکردن، عێراق لە نێوان هاوکێشەی گوشارەکانی ئەمریکا و پێویستیی ستراتیژیی ئێراندا دەمێنێتەوە. ئەگەر پرۆسەکە بە ژیری بەڕێوە نەچێت، عێراق مەترسیی ئەوەی لەسەرە کە سەقامگیرییە ناوخۆییە رێژەییەکەشی لەدەست بدات و ببێتەوە بە گۆڕەپانی سەرەکیی جەنگی وەکالەت لە ناوچەکەدا، بەڵام ئەگەر پڕۆسەکە بە ئاسایی بەڕێوەبچێت، چەکدامالینی میلیشیاکان دەبێتە دووبارە دابەشکردنەوەی هێز و پێگەی لایەنە سیاسییە شیعییەکان لە عێراقدا، کە رەنگا دواجار بە دەرکەوتنی چەند هێزێکی دیکە لە گۆرەپانی سیاسی عێراقدا کۆتایی بێت.