رووداو - تەندروستی
لەگەڵ دەستپێکی مۆندیالی ئەم ساڵدا، یارییەکان لە 16 شاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک بەڕێوەدەچن. ملیۆنان هاندەر لە رێگەی چەندین فڕۆکەخانەوە دەگەن و لە ماوەی پێنج هەفتەدا قەرەباڵخی لەنێو یاریگە، فڕۆکەخانە، هۆتێل، باڕ و سیستمی گواستنەوەی گشتیدا دروستدەکەن.
جامی جیهانیی فیفا (مۆندیال)ـی 2026 لە 11ـی 6 دەستپێدەکات و ئەو قەرەباڵخییەی دروستدەبێت وا دەکات جامی جیهانی تەنیا رووداوێکی وەرزشی نەبێت، بەڵکو ببێتە تاقیکردنەوەیەکی چەند هەفتەیی تێکەڵاوبوونی جیهانی کە ژینگەیەکی نموونەیی بۆ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گوازراوەکان دروستدەکات.
ئەگەرەکانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی ئیبۆلا کە زۆر ئەستەمە، یاخود بڵاوبوونەوەی ئەنفلەوەنزا و سوورێژە کە ئەگەری زۆرە و مەترسیی نەخۆشییە بە سێکس گوازراوەکان و ئەو نەخۆشیانەی بەهۆی مێشوولەوە دەگوازرێنەوە، هەن.
ئەو نەخۆشی و ڤایرۆسانەی ئەگەری بڵاوبوونەوەیان لەنێو قەرەباڵخییەکانی جامی جیهانیدا هەیە؛
- ڤایرۆسی ئیبۆلا؛ لە مانگی ئایاری 2026، رێکخراوی تەندروستیی جیهانی بەهۆی بڵاوبوونەوەی ئیبۆلا لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ و ئۆگاندا، باری لەناکاوی راگەیاند، کە بەهۆی جۆرێکی دەگمەنی ڤایرۆسەکەوە بوو بەناوی بوندیبوگیۆ، کە نزیکەی 1 لە هەر 3 کەسی تووشبوو دەکوژێت. تائێستا هیچ ڤاکسینێکی پەسندکراوی نییە.
مەترسیی گەیشتنی ئیبۆلا بە یاریگەکانی جامی جیهانی زۆر کەمە. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ڤایرۆسەکە تەنیا لە رێگەی بەرکەوتنی راستەوخۆ لەگەڵ شلەکانی جەستەوە وەکو خوێن یان لیک بڵاودەبێتەوە، نەک لە رێگەی هەواوە و کەسانی تووشبوو تاوەکو نیشانەکانیان دەرنەکەوێت، ڤایرۆسەکە ناگوازنەوە.
- سوورێژە، ئەنفلەوەنزا و کۆڤید-19 مەترسییە گەورەکانن؛ مەترسییە ئەگەرییەکانی زیاتر بۆ هاندەرانی تۆپی پێ کە بەشداریی جامی جیهانی دەکەن، هەوکردنی کۆئەندامی هەناسەن بەتایبەت ئەو نەخۆشییانەی بەهۆی کۆکە، پژمین و هەناسەدان لە شوێنە قەرەباڵخەکاندا بڵاو دەبنەوە.
سوورێژە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا و مەکسیک رووی لە زیادبوون کردووە. تاوەکو 4ی حوزەیران، ناوەندەکانی ئەمریکا بۆ کۆنتڕۆڵکردن و رێگریکردن لە نەخۆشییەکان، دوو هەزار و 30 حاڵەتی سوورێژەیان لە ئەمریکا پشتڕاست کردووەتەوە کە نزیکە لە کۆی گشتیی حاڵەتەکانی تەواوی ساڵی 2025 و بەشێوەیەکی بەرچاو لە ساڵانی پێشووتر زیاترە.
لەسەرووی ئەوەشەوە، وەرزی ئەنفلەوەنزا گەیشتووەتە بەرزترین ئاستی خۆی لە ماوەی 30 ساڵدا و کۆڤید-19ش بەردەوامە لەوەی ساڵانە ببێتە هۆی خەواندنی نزیکەی 290,000 بۆ 450,000 کەس.
لەلایەکی دیکەوە، ئەنفلەوەنزای باڵندە H5N1 کە لەنێو مانگای شیردەر و پەلەوەردا بڵاوبووەتەوە، بەڵام زانایان بە وردی چاودێریی گۆڕانکارییە بۆماوەییەکان دەکەن کە لەوانەیە ئەو دۆخە بگۆڕن.
- نەخۆشییە بە مێشوولە گوازراوەکان؛ نەخۆشییە گوازراوەکان لەڕێگەی مێشوولەوە چینێکی دیکەی مەترسی بۆ دەسەڵاتدارانی تەندروستی و گەشتیاران زیاد دەکەن، بەتایبەتی بۆ ئەو یارییانەی لە شارە میواندارەکانی باشووری ئەمریکا و مەکسیک لە وەرزی هاویندا بەڕێوەدەچن، کە وەرزی زۆربوونی مێشوولەیە.
- نەخۆشیی تای خوێنبەربوون؛ ڤایرۆسێکی خولگەییە و دەبێتە هۆی تای بەرز، ئازارێکی تووندی جەستە و هەندێکجار کێشەی تەندروستیی مەترسیدار، لە ساڵی 2024دا ژمارەیەکی پێوانەیی لە ئەمریکا تۆمار کرد و نزیکەی سێ هەزار و 800 حاڵەت تۆمار کران. ئەمەش 359٪ زیادبوون بوو بەراورد بە تێکڕای 14 ساڵی رابردوو.
زۆربەی تووشبووانی تای خوێنبەربوون لەو گەشتیارانەدا روویانداوە کە لە کاریبی و ئەمریکای ناوەڕاست گەڕاونەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، حاڵەتی تووشبوونی ناوخۆیی سەریانهەڵداوە، بەتایبەتی لە لۆس ئەنجڵس. مەترسیی ئەوەش هەیە کە هاندەران نەخۆشییە درمەکان لە وڵاتەکانی خۆیانەوە بهێنن.
- نەخۆشییە بە سێکس گوازراوەکان؛ یەکێک لەو جۆرە مەترسییە ئەگەرییانەی کە کەمتر لەلایەن میدیاکانەوە گرنگیی پێدەدرێت، ئەم جۆرە نەخۆشییانەن کە بەپێی توێژینەوەیەک، نزیکەی 1 لە 5 گەشتیاری نێودەوڵەتی سێکسی کاتی دەکەن و نزیکەی نیوەی ئەو پەیوەندییانە پارێزراو نین. ئەم نەخۆشییانەش (ئاوڵەی مەیموون، سیفلس، زوهری، هەوکردنی کۆئەندامی میزەڕۆ و زاوزێ لەگەڵ ڤایرۆسی HPV دەگرێتەوە).
چی کراوە؟
دەسەڵاتدارانی تەندروستیی گشتی لە ئەمریکا، کەنەدا و مەکسیک، هەوڵەکانی چاودێرییان چڕکردووەتەوە، لەگەڵ ئامادەکارییەکانیان بۆ پاراستنی سەلامەتیی گەشتیارانی مۆندیال.
لە ئەمریکا، هاوپەیمانییەک لە دامەزراوە ئەکادیمییەکان، کۆمپانیاکان، رێکخراوە ناحکومییەکان و رێکخراوەکانی تەندروستیی گشتی بە سەرۆکایەتیی زانکۆی جۆرجتاون و دامەزراوەی ناحکومیی چاودێریی تەندروستیی مێدستار هێڵس، کە بە "ناوەندی ئۆپەراسیۆنەکانی ئاسایشی تەندروستی" ناسراوە، لە کاتی پاڵەوانێتییەکەدا چاودێریی وردی گواستنەوەی نەخۆشییەکان دەکات.
هەندێک شارەزایان نیگەرانییان دەربڕیوە لەبارەی توانای ئەمریکا بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکانی سەر تەندروستیی گشتی لە مۆندیالدا، بەهۆی کەمکردنەوە بەرچاوەکانی ژێرخانی تەندروستیی گشتی لە ساڵی 2025ـەوە، لەنێویاندا کەمکردنەوەی بودجەی ناوەندەکانی کۆنتڕۆڵ و پێشگیریی نەخۆشییەکان (CDC).